Nằm yên bình tại thôn Phấn Động, xã Tam Đa, chùa Đông Quy từ lâu đã trở thành một điểm tựa tâm linh và là niềm tự hào của người dân địa phương. Ngôi chùa cổ kính này không chỉ mang đậm giá trị văn hóa – lịch sử mà còn gắn liền với nhiều truyền thuyết dân gian đặc sắc, góp phần tạo nên bản sắc riêng biệt cho vùng quê Kinh Bắc.
Được xếp hạng Di tích Quốc gia năm 2004, chùa Đông Quy hiện đang trong quá trình đề nghị công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt – một minh chứng cho giá trị tiêu biểu và tầm vóc của di tích trong hệ thống di sản Việt Nam.
Theo truyền thuyết, tên gọi “Đông Quy” bắt nguồn từ một câu chuyện linh thiêng: xưa kia, người dân trong làng bắt được một con rùa, đêm về thường mộng thấy rùa xin được đưa lên chùa. Từ đó, mỗi khi bắt được rùa, dân làng đều mang lên chùa như một nghi thức tâm linh. Ngôi chùa lại tọa lạc trên một gò đất cao có hình dáng như mai rùa, đầu hướng về phía Tây, trong khi cửa chùa quay về hướng Đông – từ đó hình thành tên gọi Đông Quy (rùa phía Đông).
Không gian chùa cổ kính, linh thiêng với nhiều hạng mục đặc sắc. Bên nhà Tổ thờ tượng Quan Đề – người được nhân dân tôn kính vì có công đắp đê Như Nguyệt, ngăn dòng nước sông dâng cao hàng năm, bảo vệ chùa và dân làng khỏi cảnh ngập lụt. Đây cũng là dấu tích gợi nhớ đến những chiến công vang dội trong lịch sử, đặc biệt gắn với danh tướng Lý Thường Kiệt trong cuộc kháng chiến chống quân Tống trên phòng tuyến sông Như Nguyệt.
Chánh điện chùa nổi bật với ba pho tượng Phật quý: A Di Đà, Quan Âm và Đại Thế Chí Bồ Tát, được tạc từ gỗ. Tương truyền, những khúc gỗ này do một người dân làng Phấn Động (xưa gọi là làng Chài) lưu lạc nơi miền thượng nguồn, thả trôi theo dòng nước xuôi về quê, trên thân gỗ còn ghi dòng chữ gửi về làng Chài. Từ những khúc gỗ ấy, người dân đã tạc nên các pho tượng linh thiêng, lưu giữ đến ngày nay.
Hai bên cửa chùa là hai pho tượng đá nguyên khối thờ hai người phụ nữ có công cắt cỏ nuôi ngựa cho quân đội của Lý Thường Kiệt trong trận chiến chống Tống. Dù là những đóng góp thầm lặng, nhưng hình ảnh của họ vẫn được tôn vinh trang trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Không chỉ mang giá trị lịch sử và tâm linh, chùa Đông Quy còn gây ấn tượng bởi cảnh quan thanh tịnh. Nằm trên gò đất cao, xung quanh là cây cối xanh tươi, không gian luôn tràn ngập tiếng chim hót líu lo, tạo cảm giác bình yên, thư thái cho bất kỳ ai ghé thăm.
Ngày nay, chùa Đông Quy không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn là điểm đến hấp dẫn cho những ai muốn tìm hiểu về văn hóa, lịch sử và tận hưởng sự tĩnh lặng giữa đời sống hiện đại. Ngôi chùa cổ như một chứng nhân bền bỉ của thời gian, lưu giữ hồn cốt quê hương Tam Đa qua bao thế hệ.
